Δευτέρα, 4 Φεβρουαρίου 2008

Περί Αρετής, Νόμων και Ηθικής


«Τι εστί αρετή;» ρώτησε τις προάλλες ο Αντώνιος [http://adonios.wordpress.com]. Στον περίπου ένα μήνα που πέρασε από τότε (9.1.2008) απάντηση ουσιαστικά δεν πήρε [από τους τόσους που σχολίασαν, μόνο δύο αναφέρθηκαν στο θέμα!...] «Φωνή βοώντος εν τη ερήμω»… [φράση που, βεβαίως, αγαπητέ Αντώνιε, δεν αναφέρεται στον Άγιο του οποίου φέρεις το όνομα, μα θα μπορούσε και να αναφέρεται…]
«Τι είναι αρετή;» Θα ρωτήσω κι εγώ… Ποιος και πώς την καθορίζει;.. Όχι, μην μου απαντήσετε τι γινότανε παλιά… τι, για παράδειγμα, υποστηρίζουν οι διάφοροι αρχαίοι συγγραφείς… Σήμερα να μου πείτε τι συμβαίνει. Σημερινές απαντήσεις θέλω! Δηλαδή τι απαντάει σήμερα η κοινωνία!...
Διότι παλιά (…παλιά …παλιότερα …αρχαιότατα…) αυτός που είχε αξία και σημασία, αυτός που «μετρούσε» ως άνθρωπος, που ήταν πρότυπο, ήταν ο «καλός κ’ αγαθός»… Ενώ σήμερα… Σήμερα το «αγαθός» έχει καταντήσει να είναι χαρακτηρισμός υποτιμητικός: “Αγαθός” – “Αγαθούλης” – “Αγαθιάρης”… (όλα συνώνυμα δεν είναι αυτά;) Το αντίθετο του έξυπνου, το μάγκα, του καταφερτζή, του ξύπνιου…
Παλιά εξυμνείτο το να είσαι πιστός… «Πιστός σαν σκύλος»… Τώρα, αν δεν κάνω λάθος, το σημαντικότερο είναι «να είσαι γάτα»στο να ξεγλιστράς και να ξεφεύγεις απ’ το να σε καταλάβει ο άλλος πως δεν του στάθηκες πιστός. Κι ακόμα πιο «γάτα» είσαι, αν μπορείς να τον κάνεις «να τρέχει πίσω σου σαν το σκυλάκι»
Μου λένε οι γεροντότεροι πως κάποτε «ο λόγος ήτανε συμβόλαιο»!... Σήμερα, δυστυχώς (και σας μιλώ εκ πείρας…), τα συμβόλαια είναι μακρά, λεπτομερή, με «ψιλά γράμματα» και λόγια πολλά, μα χάνεται (μέσα στα λόγια ετούτα τα πολλά, τα κούφια, εκείνο ακριβώς που έχει αξία, σημασία και νόημα:) ο λόγος!
Να αναφερθώ και σε άλλα;
Σήμερα κάποιος μπορεί (και πρέπει) να ντρέπεται μονάχα για το ότι ακόμα «κοκκινίζει από ντροπή»… Ή, με άλλα λόγια (δηλαδή politically uncorrect) να είναι αδιάντροπος!...
Οι μανάδες είναι περήφανες όταν το παιδί τους «έχει θράσος» [Το επισημαίνω και το τονίζω: «θράσος» και όχι «θάρρος»! έτσι λένε! αυτή τη λέξη τις ακούω να χρησιμοποιούν…] Διότι, κατά πως προσθέτουν, «μόνο έτσι θα πάνε μπροστά»!...
Οι πολιτικοί που κάποτε «πέθαιναν στην ψάθα», γιατί πουλούσαν κι εκποιούσαν την προσωπική τους περιουσία, θυσία αυτή τους την (ευγενική αν θέλετε) τρέλα… σήμερα κάνουνε… «τρελές περιουσίες»!...

«Οι καιροί αλλάζουν» θα μου πείτε…
«δίχως να κοιτάζουν τη δική μου μελαγχολία» για αυτού του είδους την αλλαγή, θα συμπληρώσω…
«O tempora o mores» θυμάμαι (και χαμογελάω μελαγχολικά…) να μονολογεί μονίμως, εκείνος ο δύστυχος πειρατής – ναυαγός, στον «Asterix»…
Κάπως έτσι, αντίστοιχα, βλέπω να ναυαγήσαμε κι εμείς στις μέρες μας, ως άνθρωποι γενικότερα και ως ελληνικός λαός ειδικότερα…
Και κάνω ετούτη τη διάκριση διότι θαρρώ (κι αν κάνω λάθος, πάλι, συγχωρήστε με και διορθώστε με!...) οι ξένοι οι λαοί (εκείνοι τουλάχιστον που χαρακτηρίζονται ως πολιτισμένοι, με πολιτεύματα λίγο – πολύ δημοκρατικά και κράτη ευνομούμενα…) είχαν ανέκαθεν και έχουνε ακόμα ένα «φρένο» περισσότερο από εμάς: τους νόμους!...
…Ενώ εμείς, ανέκαθεν, ήμαστε απέναντι στον νόμο απειθάρχητοι… Τον θεωρούσαμε πάντοτε «ζυγό αβάσταχτο», κατάλοιπο των χρόνων της Τουρκοκρατίας (κι ούτε που νιώσαμε, ούτε που καταλάβαμε, οι ανόητοι, πως φτιάξαμε δικό μας κράτος, δικούς μας νόμους, για το δικό μας το συλλογικό μας το καλό…)
Τι είχαμε εμείς, λοιπόν, ως Έλληνες; Τι ήταν εκείνο που μας φρενάριζε απ’ την κατηφόρα και απ’ τον εκτροχιασμό; Θαρρώ η Ηθική μας: Αρχές κι Αξίες, που ήταν ζυμωμένες στην παράδοσή μας, που κληρονομούσαμε απ’ τους πατεράδες μας και τους παππούδες μας, συνυφασμένες με την ελληνικότητα και την θρησκευτικότητά μας.
Τι έχουμε, όμως, σήμερα; «Λεύτεροι πια», καθώς πιστέψαμε, και από τον «εθνικισμό» (όπως τον βαφτίσαμε…) και απ’ τον Θεό και την θρησκεία… τι μας έμεινε;…
…Μονάχα η ψευδεπίγραφη η «λευτεριά» μας…

…Κι εντάξει, πέστε με εμένα τάχα συντηρητικό και ό,τι άλλο. Μ’ αντιπροτείνετέ μου, τουλάχιστον, κάτι άλλο, να σας ακολουθήσω… Κι ιδίως απαντήστε μου σ’ ετούτο το ερώτημα: Έχετε να μου προτείνετε [κι εγώ, ειλικρινά το λέω, θα το σκεφθώ, κι αν συμφωνήσω, καλόπιστα θα σας ακολουθήσω… ίσως κι ελλείψει άλλου…] κάποιο άλλο, νέο, σύστημα Ηθικής; Κι ιδίως πέστε μου, ακόμα: Πού το εδράζεται αυτό το σύστημα; Πού νομίζετε πως θα μπορούσαμε να το στηρίξουμε; Από πού εκπηγάζουν οι κανόνες του; Από πού (θα) αντλούνε τη νομιμοποίησή τους;
Και πριν βιαστείτε, ίσως, να μου απαντήσετε, οφείλω και πάλι να σας επισημάνω: Μιλώ για Ηθική και όχι για Νόμους (…που, άλλωστε, ούτως ή άλλως, εμείς, ως Έλληνες, και πάλι θα τους παραβιάσουμε ή απλά «θα τους αφήσουμε να… ατονήσουν»…) Και μην μου πείτε, βέβαια, πως δεν υπάρχει διαφορά. Έχει και παραέχει (τουλάχιστον για μένα… και, νομίζω, για πολλούς ακόμα!...)
Νόμος και Ηθική, ως έννοιες, χορεύουν εδώ και χρόνια μέσα στο μυαλό μου… Κι άλλοτε συζητούν και συμφωνούν (ή «ομονοούν») κι άλλοτε «καυγαδίζουν» και συγκρούονται… Κι ίσως θα πρέπει, κάποτε, όλα ετούτα τα… «πρακτικά» των συζητήσεών τους (μες στο μυαλό μου…) να τα βγάλω στη δημοσιότητα… Κι είναι τόσα πολλά, στ’ αλήθεια…
Μια σκέψη μόνο σχετική: Εντάξει, όλοι μας συμφωνούμε για παράδειγμα, και οι νεώτεροι και (ιδίως) οι παλαιότεροι (που ζήσανε κι έχουν να διηγούνται καταστάσεις… «ανεκδιήγητες»…) πως ήταν απαραίτητη και επιβεβλημένη, για παράδειγμα, η αποποινικοποίηση της μοιχείας. Αλλά αυτό, ως πράξη, ως ενέργεια κι ως σημειολογία, πόρρω απέχει, νομίζω, απ’ το να θεωρήσουμε δα ως ηθικά αποδεκτό να υψώνουμε και αδριάντα σε κάθε μοιχό ή κάθε μοιχαλίδα!...

…Ας πάμε πίσω σε αυτά που λέγαμε, λοιπόν, περί Ηθικής, παλιάς ή νέας. Σας ερωτώ λοιπόν και πάλι, κι ειλικρινά και καλοπροαίρετα περιμένω τις απαντήσεις σας. Τι είδους και ποιο σύστημα ηθικής θα πρέπει (ως «δει» και «χρή»…) κατά τη γνώμη σας ν’ αποδεχθούμε;
Κάποιος είπε στο παρελθόν και (φυσικά) πολλοί αποδέχονται πως «ηθικό είναι ό,τι είναι εθνικό». Κάποιοι άλλοι, βέβαια, όπως ξέρετε, προκρίνουν άλλα ηθικά κριτήρια κι αντίστοιχα συστήματα. Ανάμεσα σ’ αυτά, ως είναι ευνόητο, κι οι διάφορες θρησκείες: Συστήματα ηθικά που πηγάζουν κι εκπορεύονται και αντλούν τη νομιμοποίησή τους από την θέληση (την πραγματική ή την εικαζόμενη), από την επιθυμία του Θεού. «Χωρίς Θεό όλα επιτρέπονται» γράφει ο Ντοστογιέφσκι. «Λάθος», ίσως πείτε, «Υπερβολή». Εντάξει, λοιπόν, σύμφωνοι! Όχι και στον Θεό, όχι και στην θρησκεία…
Αλλά, τότε, τι;
Ο εαυτός μας, ίσως; Η «προσωπική μας ηθική» που πολλοί επαγγέλλονται; [Σκεφθείτε, λοιπόν, ένα – ενάμισι δισεκατομμύρια «εν ζωή» πάνω στον πλανήτη μας…]
Η «φυσική ηθική» τότε; Τι ακριβώς εννοούμε με αυτόν τον όρο; Την ηθική της βίας που είναι «φυσική» στον κόσμο, στα ζώα και στην φύση; Την ηθική του ισχυρότερου που τελικά επιβιώνει;…

Ερωτήματα βάζω. Προβληματισμούς καταθέτω. Προτάσεις και σκέψεις σας περιμένω. Καλοπροαίρετα!... Ένθεν και ένθεν…

8 σχόλια:

Πανόπτης είπε...

Τώρα μου ανοίξατε τα μάτια! Εγώ θεωρώ το "αγαθός" σαν το υπέρτατο καλό μίας αγνής και όμορφης ψυχής που είναι το ιδανικό. Και δεν θα αλλάξω γνώμη σε αυτό, ας πάει η σημερινή κοινωνία να κουρευτεί...
Πολύ μου αρέσει αυτή η ελληνικότατη λέξη.

ΦΥΡΔΗΝ-ΜΙΓΔΗΝ είπε...

"Σήμερα κάποιος μπορεί (και πρέπει) να ντρέπεται μονάχα για το ότι ακόμα «κοκκινίζει από ντροπή"

Mε ...πάτησες στον κάλο...
Να μην απαντήσω λοιπόν, γιατί αν δώσω λανθασμένη απάντηση, θα κοκκινίσω και ας μη με βλέπεις.

Καλό σου βράδυ!

Φιλ΄και Γλαρένιες αγκαλιές

roadartist είπε...

"αρετή".. "ηθική"
ΣΠΑΝΙΑ σήμερα.... πολύ σπάνιες.....
εως και προς εξαφάνιση.. ποια καρέτα καρέτα..

Vassia είπε...

Ο Αριστοτέλης λέει "Τα αγαθά της ψυχής είναι οι ΑΡΕΤΕΣ".
Αρετή όμως έχει και το πνεύμα.
Για μένα αρετή σημαίνει, να σκέφτεται και να πράττει κάποιος ανιστερόβουλα.
Ο ενάρετος άνθρωπος, έχει για μένα, μία δύναμη.
Δεν το αγγίζει το "κακό".
Θα ήθελά πολύ να καταφέρω κάποια στιγμή να αποκτήσω αυτήν την ικανότητα.
Καλησπέρα seagull :-)

Feidias είπε...

Οι Έλληνες,το πιστεύω αυτό κι ελπίζω να μη διαψευστώ,έχουν τόσο ισχυρό μέσα τους το σπόρο της αρετής που φυτέψανε οι πρόγονοι,αυτοί που δώσαν αίμα λέω,που δώσαν νόημσα σατη λέξη Ελευθερία και Ήρωισμός που μόλις βρεθούν σε πραγματικά δύσκολη θέση,τόσο που να υποφέρουμε,ένας πόλεμος ας πούμε,πάλι εκεί θα ανατρέξουν,στο φως που κρύβει η καρδιά τους κι αυτό σαφώς υπάρχει ακόμα εκεί,από την ριζωμένη μέσα μας θρησκευτικότητα και την περηφάνια της ένδοξης μνήμης ανθρώπων πραγματικά ηρωϊκών και φάρων φωτεινών!Απλά είναι τα φώτα της εποχής,τα νέον και τα πολύχρωμα λαμπιόνια στις αγορές που δεν αφήνουν να φανούν...μόλις έρθει ο καιρός και σκοτεινιάσει ο ουρανός πάλι αυτοί θα λάμψουν,δεν υπάρχουν κι άλλοι!
"Αγαθόν"...τι υπέροχη λέξη αλήθεια...πόσο κρίμα που εκφυλίζεται έτσι ανόητα το νόημα της,αλλά είπαμε,έχει ο καιρός γυρίσματα,ελπίζω δηλαδή φίλε μου!
Καλό σου βράδυ.

Adonios είπε...

Διαβάζοντας στο κείμενό σου την άποψη περί "Αγαθού" από παλαιότερες εποχές εώς την σημερινή, δεν έχω παρά να συμφωνήσω γιατί κι εμένα αυτό μου ήρθε στο μυαλό σαν πρώτο.
Πράος, Αγαθός, ακόμα και το Καλός αναφέρονται πολλές φορές σαν ελαττώματα!
Τι είναι αυτό που στη σημερινή εποχή καθορίζει τι είναι ενάρετο ή ηθικό όταν η κοινωνία δεν έχει ορίσει τη σημασία τους.

Έχω την αίσθηση ότι η συνείδηση του καθενός "γνωρίζει" τι είναι ηθικό και τι ενάρετο ή έτσι τουλάχιστον θέλω να πιστεύω.
Επαφίεται στον καθένα μας όχι το τι πιστεύει μέσα του, αλλά το πως το εξωτερικεύει. Πως το μεταδίδει.

Τέλος νομίζω η Ηθική μεταβάλλεται ανάλογα την εποχή και την κοινωνία σε τόσο μεγάλες εναλλαγές που θα έκανε ασφαλώς αίσθηση σε κάποιον παρατηρητή. Νέοι όροι έχουν εισβάλλει στη σύγχρονη σκέψη όπως η Βιοηθική, η Μεταφυσική-Ηθική και απλά χρειάζεται εμείς να έχουμε τα κατάλληλα εσωτερικά εφόδια για να αναπτύξουμε τις έννοιες αυτές.

Ηθικές υπάρχουν τόσες, όσες και οι κάτοικοι αυτού του πλανήτη, είναι όμως η συνείδηση που προσπαθεί να μας κρατήσει σε συνοχή...

Vassia είπε...

Να διορθώσω το ανυστερόβουλα. :-)

Και να συμφωνήσω με τον Αδώνιο στα παρακάτω:

"Έχω την αίσθηση ότι η συνείδηση του καθενός "γνωρίζει" τι είναι ηθικό και τι ενάρετο ή έτσι τουλάχιστον θέλω να πιστεύω.
Επαφίεται στον καθένα μας όχι το τι πιστεύει μέσα του, αλλά το πως το εξωτερικεύει. Πως το μεταδίδει."

Και απλά να συμπληρώσω ότι η συνείδηση δεν είναι κληρονομική ούτε και έμφυτη, αλλά διαπλάθεται και βελτιώνεται.
Η αναγνώριση του καλού και του κακού υπάρχει μεν, η δυνατότητα τεκμηριωμένης επιλογής τους δε, έπεται.
Η ηθική δεν σημαίνει πάντα την στέρηση απολάυσεων, την εκφορά άποψης και λόγου, αλλά την υπόσταση που δίνει κανείς σε αυτά.
Ανήθικη δηλαδή μπορεί να καταστήσει ένας μη ηθικός άνθρωπος και την πιο απλή έννοια και την πιο απλή πράξη.
Κατά την άποψή μου πάντα.
:-)
Καλησπέρα

alkimos είπε...

Ένα απόσπασμα από ένα παλαιότερο (σχετικό) άρθρο μου:

Αυτό που δεν έλαβαν υπόψη τους οι σύγχρονοι Έλληνες και οι Ελληνολάτρες του υπόλοιπου κόσμου είναι, ότι:

• Οι αρχαίοι Έλληνες δάσκαλοι ήταν άνθρωποι ευσεβείς (Ο απόστολος Παύλος χαρακτήρισε τους Αθηναίους «εις άκρων θεολάτρες») δεν ήταν άθεοι, ούτε πίστευαν ότι προέρχεται ο άνθρωπος από μια κατώτερη μορφή ζωής.
• Δίδασκαν την αρετή και την υποταγή στους νόμους, που περιλάμβανε και τους νόμους της συνείδησης.
• Η έπαρση και η αυτοπροβολή ήταν αποκρουστικά χαρακτηριστικά. Προέτρεπαν τους νέους να είναι ταπεινοί και ευδίδακτοι.
• Ήταν ανοικτοί προς άλλους πολιτισμούς, γι’ αυτό τους χαρακτήριζε η φιλοξενία. Δεν ήταν ξενόφοβοι ούτε εθνικιστές. Αυτοί «θεωρούσαν εθνικό ότι είναι αληθινό» όπως είπε κάποτε ο Διονύσιος Σολωμός.
• Προέτρεπαν για αυτογνωσία και εγκράτεια

Αυτές ήταν οι δέκα εντολές του Σόλωνα σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο (Βίοι Φιλοσόφων, 1.60):

Α. ΚΑΛΟΚΑΓΑΘΙΑΝ ΟΡΚΟΥ ΠΙΣΤΟΤΕΡΑΝ ΕΧΕ
Β. ΜΗ ΨΕΥΔΟΥ
Γ. ΤΑ ΣΠΟΥΔΑΙΑ ΜΕΛΕΤΑ
Δ. ΦΙΛΟΥΣ ΜΗ ΤΑΧΥ ΚΤΩ ΟΥΣ Δ’ΑΝ ΚΤΗΣΗΙ ΜΗ ΑΠΟΔΟΚΙΜΑΖΕ
Ε. ΑΡΧΕ ΠΡΩΤΟΝ ΜΑΘΩΝ ΑΡΧΕΣΘΑΙ
F. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΕ ΜΗ ΤΑ ΗΔΙΣΤΑ, ΑΛΛΑ ΤΑ ΑΡΙΣΤΑ
Ζ. ΝΟΥΝ ΗΓΕΜΟΝΑ ΠΟΙΟΥ
Η. ΜΗ ΚΑΚΟΙΣ ΟΜΙΛΕΙ
Θ. ΘΕΟΥΣ ΤΙΜΑ
Ι. ΓΟΝΕΑΣ ΑΙΔΟΥ

Πόση έμφαση δόθηκε όμως σε αυτή την παράμετρο; Οι ντόπιο αγωνίζονται μόνο να αποδείξουν την βιολογική τους «καθαρότητα» και οι έξω, ότι αυτοί είναι τάχα οι «καλύτεροι εκφραστές» του ελληνικού πνεύματος.

Ποια είναι τότε η βελτίωση που κατάφεραν να φέρουν στην ανθρωπότητα, οι Έλληνες δάσκαλοι; Πέρα από την γνώση και το «ευ ζην» για κάποιους, για τον υπόλοιπο κόσμο, δυστυχώς ΚΑΜΙΑ! Τα διδάγματα για την αρετή και την σοφία, πήγαν στον βρόντο… Η ανθρωπότητα έχει βουλιάξει ξανά, στην άκρατη φιληδονία, στην ισοπέδωση των θεσμών και στην δεισιδαιμονία, προσθέτοντας τώρα μάλιστα ακόμα περισσότερες φαντασιώσεις (UFO, πόλεμο των άστρων, εξωγήινους, κ.α.)

Η σύγχρονοι δάσκαλοι, ακόμα να καταφέρουν να αποσαφηνίσουν την διαφορά ανάμεσα στον συναισθηματισμό και την λογική. Ακόμα να καταφέρουν να εφαρμόσουν οι ίδιοι πρώτα και κατόπιν να διδάξουν, την έβδομη εντολή του Σόλωνα: «ΝΟΥΝ ΗΓΕΜΟΝΑ ΠΟΙΟΥ».

Έχουν αφήσει το μεγαλύτερο τμήμα της ανθρωπότητας, να βολοδέρνεται ανάμεσα στις παρορμήσεις και στις επιταγές του αδόκιμου νου.

Και γυρνώντας στα δικά μας, χωρίς να θέλω να αδικήσω τους πολλούς αξιόλογους Έλληνες που υπάρχουν σήμερα, μιλώντας γενικά, ρωτάω: -Υπάρχει κάποιος σώφρον άνθρωπος, που να πιστεύει ότι θα ήταν υπερήφανοι οι άντρες αυτοί, που έγιναν οι πατέρες του υποτιθέμενου δυτικού «πολιτισμού», γι’ αυτούς που σήμερα κατοικούν σε αυτόν τον τόπο; Θα ήταν υπερήφανοι για αυτούς τους βάνδαλους, που με έναν εμετικό τρόπο (βλέπε σχόλια στα blogs) υπεραμύνονται της ελληνικότητάς τους; Ή για τους πατριδοκάπηλους πολιτικούς ή κληρικούς, που έχουν ανακατέψει την Ελλάδα με την Ρωμιοσύνη και την ορθοδοξία, φτιάχνοντας έναν «αχταρμά», που δικαίως οι ξένοι φρόντισαν να του δώσουν τον ουδέτερο χαρακτηρισμό, Γραικοί (Greek’s);

Υπάρχουν άραγε περιθώρια ελπίδας για μια νέα αναγέννηση στην πατρίδα του Σοφοκλή, του Ευριπίδη, του Σόλωνα και του Αριστοτέλη; Θα καταφέρουν οι σημερινοί ΕΛΛΗΝΕΣ να ξυπνήσουν επιτέλους από τον λήθαργο και από την ονειροπόληση και να αναλάβουν δράση, για να γίνουν πάλι νοικοκύρηδες στον τόπο τους ως πραγματικά ΜΕΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, καλλιεργώντας την αρετή και μαθαίνοντας από τα λάθη τους; Κάποιοι τα έχουνε καταφέρει ως έναν βαθμό σαν άτομα, αλλά για το σύνολο αυτού του λαού πολύ αμφιβάλω. Εντούτοις, επειδή η ελπίδα πεθαίνει τελευταία, ας αφήσουμε τον χρόνο να δείξει…

Αλκιμος