Περί Ελευθερίας

Γειά σου, «ελεύθερε πολίτη» αυτής της χώρας!...
Ξέρεις, δεν τις φυλάκισα τυχαία τούτες τις δύο λέξεις, μέσα στα «κάγκελα» των εισαγωγικών. Επίτηδες το έκανα και με σκοπό… Για να τονίσω, να σ’ αφυπνίσω, πως ούτε ελεύθερος είσαι (και συνεπώς…) ούτε πολίτης! Σου τα ’χουν φυλακίσει και τα δύο τα προνόμια. Άσχετα αν δεν το βλέπεις, δεν το νιώθεις, δεν το καταλαβαίνεις… Μα αν δεν το δεις, αν δε το νιώσεις, αν δε το καταλάβεις, και μάλιστα έγκαιρα, πολύ φοβάμαι πως σύντομα θα ’ρθουν να μας πάρουν απ’ το κελί και θα μας πάνε στον τόπο της εκτέλεσης. Κι εσένα κι εμένα. Γιατί, τι νόμισες; Κι εγώ μαζί σου είμαι, στην ίδια φυλακή…

Το ξέρω πως μου φέρνεις ήδη αντιρρήσεις, και πως αντιδράς στα λόγια τα σκληρά μου. Θαρρείς πως ξεκινά από λάθος βάση κι από εσφαλμένα δεδομένα η συζήτησή μας… Θαρρείς, λοιπόν, το δίχως άλλο, πως είσαι και πώς πρέπει να λογίζεσαι ελεύθερος. Αμ δε!...

Πού έγκειται, λοιπόν, η ελευθερία σου; Στο να πατάς ελεύθερα και όποτε θές τα πλήκτρα στο τηλεκοντρόλ σου; Να «επιλέγεις» «ελεύθερα» το ποιο κανάλι θα παρακολουθήσεις; Διότι εκεί έγκειται η ελευθερία σου! Ξέρεις, όμως, φίλε μου, τι σημαίνει ελεύθερη βούληση; Να έχεις, πρώτ’ απ’ όλα, βούληση! Να μπορείς να πατήσεις και το “off”…
…Ή ακόμα και να μην είχες πατήσει καν το “on” της τηλεόρασης… Να μην σε είχε «εξαναγκάσει» να το κάνεις, η δύναμη της συνήθειας… (Αόρατα δεσμά, αγαπητέ μου, αυτά που σου περνάει, χαλινάρια, η συνήθεια!… Κι εσύ μου λες, κατόπιν, για «ελευθερία»…)

Και πες πως τα κατάφερες, λοιπόν, και αντιστάθηκες στη δύναμη της «εικόνας» που μας μαγνητίζει όλους, και έκλεισες, για λίγο ή πολύ, την τηλεόραση. Και άνοιξες, ας πούμε, το ραδιόφωνο. Κι εσύ (φαντάζεσαι, αρχικά, πως) έχεις την ελευθερία, να επιλέξεις τον σταθμό που θές… Μα αργά ή γρήγορα (αν το σκεφθείς λίγο περισσότερο…) θα καταλάβεις πως οι περισσότεροι σταθμοί είναι «ίδιοι κι απαράλλαχτοι». Μεταμφιεσμένοι. Αν όχι «κλωνοποιημένοι»… Και όλοι, φυσικά, θα σου «σερβίρουνε», λίγο - πολύ, την ίδια την «πραμάτεια»…
…Ειδήσεις θέλεις; Τις ίδιες θα ακούσεις, λίγο – πολύ, απ’ όλους του σταθμούς, ιδίως αν «δεν το ψάξεις» λίγο περισσότερο… Και φυσικά οι είναι «φιλτραρισμένες» από τόσα φίλτρα κι άλλα τόσα κόσκινα: επιλεγμένες από «πρακτορεία ειδήσεων», κόμματα, συμφέροντα και άλλα…

[Ανοίγω εδώ μια καίρια παρένθεση: με βάση όλα όσα μαθαίνεις, με βάση τις ειδήσεις και την πληροφόρηση που παίρνεις, αργά ή γρήγορα θα σε καλέσουν, πάλι, να επιλέξεις «ελεύθερα» τι θα ψηφίσεις, το κόμμα, τον πολιτικό σχηματισμό της «ελεύθερης επιλογής» σου… Άραγε, όμως, αναρωτήθηκες ποτέ, αν όλα όσα σε πληροφόρησαν, αν ήταν όλα αλήθεια; Ή, πάλι, αν σου έκρυψαν όλα όσα δεν ήθελαν, κάποιοι, να μάθεις;… Μ’ ετούτη τη στρεβλή και την «κουτσουρεμένη» πληροφόρηση, λοιπόν, έχεις ακόμα την εντύπωση πως είναι ουσιαστικά ελεύθερη η επιλογή σου; Γι’ αυτό σου λέω, φίλε μου, και πάλι, έχεις την αίσθηση πως είσ’ ελεύθερος, μα στην πραγματικότητα δεν είσαι…]

Γυρίζεις, τώρα, το κουμπί και πάλι του ραδιοφώνου, και θέλεις να ακούσεις μουσική. Θέλεις, και πάλι, να επιλέξεις την «καλύτερη», αυτή που ταιριάζει σε εσένα και στην ψυχολογία σου ετούτης της στιγμής.. Τι θα’λεγες, λοιπόν, αν μάθαινες (ή αν συνειδητοποιούσες) αυτό που είναι πια ευρύτατα γνωστό στους ειδικούς, πως δηλαδή οι περισσότεροι σταθμοί παίζουν από συγκεκριμένες – προκαθορισμένες «play lists», που άλλοι «επέλεξαν» πριν από σένα και («ειδικά»!...) για σένα;!... Τι θα’λεγες αν ήξερες πως κάποιοι, ιδιαίτερα αξιόλογοι και ταλαντούχοι τραγουδιστές, συνθέτες, μουσικοί, είναι άτυπα «κομμένοι» από τα κυκλώματα του χώρου; Και πώς θα ένιωθες αν συνειδητοποιούσες πως υπάρχουν είδη μουσικής, ακούσματα, που δεν είχες την ευκαιρία και την τύχη να φθάσουνε ποτέ στ’ αυτιά σου, πως δηλαδή αγνοείς ακόμα και την ύπαρξή τους;!...
Αλήθεια, περαιτέρω, σκέφθηκες ποτέ πως και τα περισσότερα απ’ αυτά για τα οποίο λες (και δεν αναφέρομαι μονάχα για τη μουσική, μα γενικότερα για τις επιλογές σου, κάθε είδους…) πως «σου αρέσουν» και πως «είναι η επιλογή σου», δεν είναι στην πραγματικότητα, συχνά, τίποτε άλλο (καθώς μπορούν να σου πουν κι οι ειδικοί, οι ψυχολόγοι), απ’ ό,τι σου «υπέβαλαν» εδώ και χρόνια ίσως, κάποιοι καλοθελητές, «προς ίδιον όφελος»… Όταν ακούς και ξανακούς, το ίδιο είδος μουσικής, το ίδιο τραγούδι, αργά ή γρήγορα, ακόμα κι αν δεν σου άρεσε αρχικά, σου γίνεται «οικείο»… Κι αυτό λίγο απέχει, πια, από το να τ’ αγαπήσεις… Κι ύστερα… να το επιλέγεις. Ελεύθερα!...

Καθώς έγραφα τ’ αμέσως παραπάνω, θυμήθηκα τις μεθόδους που εφαρμόζουν όσοι ασχολούνται με την «εξημέρωση» των «άγριων» ζώων…
[«Άγρια ζώα», καθώς ξέρεις, αποκαλούμε εκείνα τα ζώα που έμαθαν να ζουν ελεύθερα και «εξημέρωση» τη διαδικασία του να μάθουν να ζουν σκλαβωμένα υπό τον… «ήμερο» - μη άγριο άνθρωπο, και να του κάνουν τα «χατήρια», χωρίς να νοιώθουν (ή να μην τους πειράζει ή, έστω, να μην αντιδρούν…) που δεν είναι πια ελεύθερα… Επισημαίνω, μάλιστα, την σύγχρονη τάση, ως έκφανση του «πολιτισμού» μας απέναντι στα ζώα αυτά, τα κλουβιά τους να είναι πιο «άνετα» (μα, πάντως, παραμένουν «κλουβιά». Και, σε κάθε περίπτωση, ακόμα και στους πλέον σύγχρονους ζωολογικούς κήπους, τα ζώα εξακολουθούν να μην είναι, βέβαια, ελεύθερα... (Για σκέψου!... Μπορεί να μην διαφέρουμε και πολύ απ’ αυτή την κατάσταση… Οι σύγχρονες πολιτισμένες κοινωνίες έχουν πολλές ομοιότητες με «ανθρωπολογικούς κήπους»…)]
…Ξεκίνησα, λοιπόν, να γράψω παραπάνω, ότι για την εξημέρωση των άγριων ζώων, οι θηριοδαμαστές ακολουθούν τακτικές που βασίζονται στα πειράματα του Παυλώφ. Όμως οι ψυχολογικοί νόμοι που ανακάλυψε κι ανέδειξε ο Παυλώφ, έχουν εφαρμογή και σε εκφάνσεις και συμπεριφορές του ανθρώπου, που σχετίζονται ακόμα και με την ελευθερία του…

Επιλέγεις να «απελευθερωθείς» κι απ’ το ραδιόφωνο, να το κλείσεις και να βγεις έξω από το σπίτι, στην κοινωνία, για να διασκεδάσεις. Ακόμα κι όταν ετοιμάζεσαι να βγεις, λοιπόν, την ώρα που ντύνεσαι, χωρίς να το καταλάβεις, και πάλι είσαι δέσμιος. Κανόνων που κάποιοι «εξωθεσμικοί παράγοντες» (όπως θα έλεγαν οι δημοσιογράφοι) προσπαθούν να επιβάλλουν, «προς ίδιον όφελος», κι εσύ άκριτα τους ανέχεσαι και τους υπακούς… Οι μόδιστροι, οι «image makers», οι στυλίστες, σου έχουν φορέσει τον χαλκά στη μύτη και σε σέρνουν, κι εσύ «χορεύεις» στο ντέφι που χτυπάνε, τους κάνεις «τεμενάδες» και τους υψώνεις κι αδριάντες!... Φτού σου, αγόρι μου, μην σε ματιάσω, που θέλεις να περνιέσαι και για ελεύθερος…

[…Θα μπορούσα να γράφω για ώρες ακόμα, για το θέμα της ελευθερίας. Και για «ένα σωρό» ακόμα εκφάνσεις της (σύγχρονης μόνο;) ανελευθερίας μας… Μα είναι τόσα πολλά ακόμα, που μάλλον πρέπει να επανέλθω…]

Περί Επικοινωνίας

Χθες το απόγευμα, κάποιος άγνωστος ανάρτησε στο ιστολόγιό μου ένα σύντομο σχόλιο, στο οποίο έκανε λόγο για «ουσιαστική επικοινωνία». Ιδιαίτερα σημαντικό και ενδιαφέρον θέμα, σκέφτηκα αμέσως. Και το φύτεψα αμέσως στο μυαλό μου, σαν σποράκι…
Ξημερώματα αυτή τη στιγμή που γράφω, ξαναγύρισα… Σίγουρα πολύ γρήγορα, όμως… Έτσι γρήγορα μπορεί ν’ αναπτυχθεί, άραγε, να ανθίσει και να καρπίσει μια έννοια, μια σκέψη, ένας (δια)λογισμός; Και μάλιστα χωρίς καμιά ιδιαίτερη φροντίδα, χωρίς ούτ’ ένα πότισμα με σκέψεις και αναγνώσματα κάποιων παλιών, κάποιων σοφότερων;…
«Επικοινωνία» σκέφτηκα κι αυτόματα, άθελά μου, ήρθε ως λέξη συναφής η λέξη «επίθεση». Γιατί;…. (Επι-κοινωνία. Επί-θεση. Μήπως διότι μένουμε όλοι μας προσκολλημένοι στη «θέση» μας κι η «κοινωνία» παραπέρα; Μήπως διότι η επικοινωνία απαιτεί ενός είδους επίθεση για να κατακτηθεί; Μια επίθεση αγάπης, για παράδειγμα…)

Σκεφτόμουν (κι είχα γράψει παλαιότερα) πως στην εποχή μας, με τα περισσότερα δυνατά μέσα, τρόπους και ευκαιρίες επικοινωνίας, αυτή ακριβώς η ουσία, ο πυρήνας της αναζήτησης, η ίδια η επικοινωνία, παραμένει ακόμα το ζητούμενο. Περισσότερο από ποτέ…
Θ’ αναζητήσω, στα παλιά γραπτά μου, ό,τι είχα καταγράψει, σε χρόνο ανύποπτο, για την πορεία της επικοινωνίας, διαχρονικά. Είχα ξεκινήσει, θυμάμαι, ιστορικά: Χειρονομίες ή/και μορφασμοί, Ομιλία, Γραφή…. Γράμματα (αλληλογραφία), Τηλέφωνα, e-mails, Κινητά τηλέφωνα, SMS…
…Αλήθεια, επικοινωνούμε;…
«Επικοινωνείς με τον εγκέφαλό σου;», θα έγραφα κάποια χρόνια νωρίτερα…
«Επικοινωνούμε με την καρδιά μας;», θα έγραφα σήμερα, τώρα. Διότι αυτό χρειάζεται, θαρρώ, για ουσιαστική, πραγματική επικοινωνία: Ν’ αφήσουμε τις καρδιές μας να επικοινωνήσουν. Ελεύθερα!... Γιατί, θαρρώ, τις φυλακίσαμε… Μέσα σε κλουβιά (ίσως χρυσά…) Εγωιστικά. Για να τις «προστατέψουμε». Ακόμα κι από το βλέμμα του διπλανού μας. Που έκανε κι αυτός το ίδιο!...
Θυμήθηκα πως είχα διαβάσει, κάπου, κάποτε, πως «ποτέ τα σπίτια μας δεν ήταν τόσο κοντά, όσο σήμερα, και οι καρδιές μας τόσο μακρινές»…
Και σκέφτηκα, προ ολίγου, πως έτσι πια δομούμε και τις πόλεις μας. Και τις ζωές μας… Τον χρόνο μας. Και το ρυθμό μας…
Σύγχρονη δόμηση; Το «μοντέλο» της Λεωφόρου Κηφισίας. Πολύ πιο έντονο σε κάποιες πόλεις του εξωτερικού: Κτίρια απομονωμένα, αποστάσεις μακρινές. Δεν μπορείς να τις περπατήσεις ήσυχα, για να «χαζέψεις». Πρέπει να μπεις στο αυτοκίνητό σου αν θέλεις να πας να ψωνίσεις. Πριν από κάποια χρόνια ήταν άλλη η ζωή: Περπατούσες μέχρι τον μπακάλη, μέχρι τον μανάβη ή τον φούρναρη, και συναντούσες κόσμο εκεί ή/και στον δρόμο. Κόσμο οικείο σου, γνωστό, τους γείτονές σου… Τώρα, συνήθως, όλα ετούτα τα έχει αντικαταστήσει η εξόρμηση, με τ’ αυτοκίνητο, στο σούπερ μάρκετ. Όπου συναντάς, βέβαια, κόσμο πολύ περισσότερο από πριν. Μα απόμακρο. Απρόσωπο. Ακόμα και στην (τυπική) «καλημέρα» του. Ένα σούπερ μάρκετ μοναξιάς…
…Καθένας κουβαλά τη μοναξιά του (για την οποία δεν μας φταίει παρά μόνο «το μυαλό μας το κλούβιο», που θα ’λεγε και η γιαγιά μου…) Καθένας κουβαλά τα προβλήματά του. Και (ιδίως!) τον εγωισμό του!... Και τις πληγές του… (Που πιά δεν τις αφήνουμε να «θρέψουν» στον αέρα, μας τις κρύβουμε και τις καλύπτουμε πίσω από τσιρότα κι επιθέματα και χαζαπλάστ…)
…«Δεν έχουμε και χρόνο», βέβαια. Είναι αυτό που λέμε στους εαυτούς μας και στους άλλους…Μα η αλήθεια η βαθύτερη είναι, αν το σκεφτούμε, πως στον εαυτό μας ή για τον εαυτό μας θα μπορούσαμε να ασχολούμαστε και να μιλάμε γι’ αυτόν για ώρες… Μα για τον άλλον, όχι! Και… έλα που και ο άλλος είναι ίδιος κι απαράλλαχτος!...

…Έτσι, καθώς έγραφα, μου ’ρθε και η έννοια της «συγκοινωνίας». (Άκου, λέει, «συγκοινωνία», εκ του «συν» και «κοινωνία»!...) Μέσα σε ένα λεωφορείο, σκέπτομαι, μπορείς να «κοινωνικοποιηθείς». Μέσα στ’ αυτοκίνητά μας, όμως, μάλλον αυτοκαταδικαζόμαστε. Σε Ι.Χ. ζωές!...

Α, ξέχασα! Υπάρχουν (και πρέπει να αναφερθώ σ’ αυτά) και τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας. (Ναι, έτσι ακριβώς που το γράφω: Μαζικής Επικοινωνίας. Μαζικής!... Ποιος σκέφθηκε αυτόν τον όρο;) Πολλά θα μπορούσαν να γραφτούν…
…Για το ραδιόφωνο, που το λένε και το νιώθουν κάποιοι «πιο ζεστό» και «πιο ανθρώπινο» (…Ακόμη κι αν ακούς μόνο φωνές… Ακόμα κι αν δεν βλέπεις πρόσωπο….)
…Πολύ περισσότερα, βεβαίως, για την τηλεόραση (Την έγχρωμη τηλεόραση, στις ζωές μας που κατάντησαν ασπρόμαυρες… Με τα «φρου-φρου» και τα αρώματα, τις κορδέλες και τα περιτυλίγματα, πακέτων άδειων…) Κι ιδίως για τις εκπομπές εκείνες όπου οι μεν παρουσιαστές πασχίζουν να φανούν «ανθρώπινοι και προσιτοί», μα θέλουνε να μείνουν «ατσαλάκωτοι» στο θρόνο τους, κι οι άλλοι διψούν είτε για το 10λεπτο δημοσιότητας που «τους αξίζει», είτε να ξεφορτώσουνε τη δίψα της ζωής τους…
…Χμ! Πολύ το «άπλωσα» το θέμα Και να σκεφτείς πως θα μπορούσα να γράψω πολλά, ακόμα, ιδίως για την τηλεόραση. Ποιος ξέρει, ίσως επανέλθω!...

Ξαναγυρίζω:
Νομίζω πως αυτό που μας χρειάζεται, το πρώτο βήμα για την επικοινωνία, είναι «ν’ ανοιχτούμε απ’ το καβούκι μας», ν’ αφήσουμε (όσο μπορούμε περισσότερο, στην αρχή ίσως με βήματα διστακτικά –πρωτόγνωρη, βλέπεις, η εμπειρία…) το «εγώ», τον «εαυτούλη» μας και να… σαλπάρουμε για την κοινωνία…
…Που βέβαια δεν είναι, μη θαρρείς, κάτι απρόσωπο! Είναι ο γείτονας, ο διπλανός μας!... Που δεν θα χαρεί, βεβαίως, να σε δει (και θ’ αντιδράσει, θ’ αμυνθεί…) άμα θελήσεις ν’ αφήσεις τη… «σακούλα των δικών σου σκουπιδιών» (…δηλαδή τα δικά σου τα προβλήματα, τη δική σου την ανάγκη για επικοινωνία) έξω από την πόρτα του… Μα που θα σε καλοδεχτεί όταν σε δει μ’ ένα κουτί γλυκά, έτοιμο να του (τα) προσφέρεις… Τότε; Τότε, σε διαβεβαιώνω, θα σου ανοίξει διάπλατα την πόρτα (της καρδιάς του εννοώ, βαθύτερα…) και θα σε οδηγήσει στο σαλόνι. Ή στο καθιστικό, μπροστά στο τζάκι… Και τότε, φίλε, ξέρεις ποιο είναι το μυστικό; Θα πιείτε (να πιείτε!...) ένα κρασί, μαζί, …να δεις τότε πόσο εύκολα λύνονται κι οι γλώσσες, κι ο κόμπος της γραβάτας ο σφιχτοδεμένος, θα δεις πώς λύνονται και οι καρδιές…

Το μυστικό της επικοινωνίας; Να θελήσεις να γίνεις «κοινωνός» των προβλημάτων, των ονείρων, των «θέλω» και των σκέψεων του άλλου. Τότε, κατά ένα τρόπο μαγικό, θα θελήσει να κάνει και ο άλλος το ίδιο. Και να ακούσει τα δικά σου τα προβλήματα και να σου συμπαρασταθεί…
Μα… να σου πω το «μυστικό» του μυστικού; Μην το κάνεις μ’ αυτό τον σκοπό, μ’ αυτό το στόχο, δηλαδή με ιδιοτέλεια (Όσο κι αν το κρύψεις, θα φανεί!...) Ξέχασε τα δικά σου, ξέχασε τον εαυτό σου. Και σκέψου μόνο τον άλλον!...